وقتی کودکی از کوره درمیرود و رفتارهای پرخاشگرانه نشان میدهد، میتواند امنیت خود، والدین و خواهر و برادرهایش را به خطر بیندازد. برای کودکانی که در مدیریت خشم و هیجانات خود مشکل دارند، از دست دادن کنترل و تخلیه این فشار روانی روی مراقبان پدیدهای برای بسیاری از والدین پدیده ای آشنا است. رفتارهایی مثل جیغ زدن، بددهنی، پرتاب کردن اشیای خطرناک، یا کتک زدن و گاز گرفتن. این لحظات هم برای شما و هم برای خود کودک، بسیار ناراحت کننده و پر از اضطراب است. جالب اینجاست که کودکان معمولاً بعد از اینکه انرژیشان تخلیه شد و به آرامش رسیدند، از کار خود پشیمان میشوند.
چگونه پرخاشگری کودک را مدیریت کنیم؟
پیش از هر چیز، باید بدانیم که «پرخاشگری، نوعی ابزار ارتباطی است». کودکی که آنچنان تحت فشار قرار گرفته که دست به پرخاشگری میزند، در اصل دچار استیصال و درماندگی شدید است. او هنوز مهارت مدیریت احساسات و بیان پختهترِ آنها را نیاموخته است؛ ممکن است دایره واژگان کافی نداشته باشد، نتواند تکانههای خود را مهار کند یا مهارت حل مسئله را بلد نباشد.
گاهی والدین این رفتارهای انفجاری را نوعی باجگیری یا جلب توجه میدانند، اما واقعیت این است که این کودکان معمولاً توانایی مدیریت ناکامی یا خشم خود را از راههای سازندهتر (مثل صحبت کردن و پیدا کردن راهحل) ندارند.
با این حال، نوع واکنش شما نقش تعیینکنندهای دارد و می تواند تعیین کند که آیا این رفتارها ادامهدار شوند یا کودک یاد بگیرد احساساتش را پیش از آنکه از کنترل خارج شوند، به شکل بهتری مدیریت کند.
در مقابل پرخاشگری و عصبانیت کودک چه کنیم؟
برای کمک به کودک در جهت تنظیم و مهار هیجانات، این اصول را به کار بگیرید:
آرامش خود را حفظ کنید:
روبهرو شدن با کودکی که از شدت خشم طغیان کرده، بسیار دشوار است و ممکن است ناخودآگاه شما هم شروع به فریاد زدن کنید. اما فریاد زدن دسترسی شما را به کودک قطع میکند و تنها باعث لجبازی و پرخاشگری بیشتر او میشود. حفظ آرامش هرچقدر هم سخت باشد، شما را به الگویی عملی برای خودکنترلیِ فرزندتان تبدیل میکند.
تسلیم خواستههایش نشوید:
برای ساکت کردن کودک یا پایان دادن به المشنگه های او، به خواستهاش تن ندهید؛ زیرا با این کار ناخواسته رفتار پرخاشگرانه را پاداش داده و تثبیت میکنید.
رفتارهای مثبت را تشویق کنید:
وقتی کودک آرام شد، او را بابت اینکه توانست خودش را جمعوجور کند تحسین کنید. همچنین هر زمان که تلاش کرد احساساتش را با کلام، با آرامش یا از طریق مصالحه بیان کند، این تلاش را بهطور ویژه بازخورد مثبت دهید.
مهارت حل مسئله را در زمان آرامش تمرین کنید:
وقتی اوضاع آرام است، بهترین زمان برای تمرین است. با او درباره احساساتش صحبت کنید و بپرسید در مواجهه با مشکلات چه راهحلهایی به ذهنش میرسد تا پیش از رسیدن به نقطه انفجار، تنشها حلوفصل شوند.
استفاده از «وقفه زمانی» (Time-out) و سیستم پاداش:
وقفه زمانی برای رفتارهای نامناسبِ غیرخشونتآمیز در کودکان زیر ۷ یا ۸ سال مؤثر است؛ به شرطی که بهصورت مداوم اجرا شود و در کنار آن، توجه مثبت زیادی هم به کودک داده شود. برای کودکان بزرگتر، بهتر است از سیستم تقویت مثبت (مانند کسب امتیاز و ژتون برای رفتارهای خوب جهت دریافت پاداش) استفاده کنید.
محرکها را شناسایی و مهار کنید:
به گفته دکتر واسکو لوپز (روانشناس بالینی)، طغیان اکثر کودکان در زمانهای کاملاً قابلپیشبینی رخ میدهد؛ مثل زمان انجام تکالیف، خوابیدن یا پایان دادن به بازی (مانند لگو یا بازیهای ویدیویی). محرک اصلی معمولاً درخواست انجام کاری ناخوشایند یا متوقف کردن یک فعالیت لذتبخش است. با اعلام هشدارهای زمانی («۱۰ دقیقه دیگه میریم»)، خرد کردن دستورات به مراحل تکمرحلهای («اول کفشهات رو بپوش»)، و آمادهسازی ذهنی کودک پیش از ورود به موقعیت، میتوانید تا حد زیادی از این طغیانها پیشگیری کنید.
با هر نوع عصبانیت و پرخاشگری کودک چگونه برخورد کنیم؟
برای مقابله با پرخاشگری و عصبانیت کودک ابتدا لازم است بدانیم که پرخاشگری کودک می تواند دلایل متفاوتی داشته باشد و مقابله با خشم و عصبانیت کودک، دارای جزئیات ظریف و ریزه کاری های زیادی است. بهترین کار برای مقابله با پرخاشگری کودک کمک گرفتن از یک روانشناس کودک است. برای این منظور شما می توانید از راهنمایی های روانشناس کودک آنلاین در سایت ژیوان کمک بگیرید. اما برای درمان پرخاشگری کودک ابتدا لازم است بین انواع پرخاشگری تمایز قائل شوید و برای انواع مختلف پرخاشگری راهکارهای متفاوت متناسب با نوع و شدت پرخاشگری به کار بگیرید.
طغیانهای غیرفیزیکی و کلامی:
قانون اول، تا حد امکان نادیده گرفتن است؛ زیرا حتی توجه منفی (مانند مدام تذکر دادن و گفتن «بس کن») میتواند به نوعی سوختِ ادامه آن رفتار باشد.
پرخاشگری فیزیکی:
در صورت شروع رفتارهای فیزیکی و خطرناک، بههیچوجه نباید رفتار را نادیده گرفت، زیرا سلامت کودک و اطرافیان به خطر میافتد. در این حالت، کودک باید به محیطی امن منتقل شود که دسترسی به شما یا هر وسیله سرگرمکننده دیگری نداشته باشد.
نکتهای درباره وقفه زمانی (Time-out): برخی منتقدان معتقدند وقفه زمانی ممکن است به کودک حس طردشدگی بدهد، اما پژوهشها نشان میدهد که این روش اگر درست اجرا شود، کاملاً مؤثر و ایمن است. نکته کلیدی این است که این تکنیک باید تنها بخشی از یک رویکرد والدگری حمایتی و سرشار از محبت باشد و با تشویقِ فراوانِ رفتارهای مثبت همراه شود.
- برای کودکان ۷ سال و کوچکتر: او را روی «صندلی وقفه» بنشانید. اگر ننشست، او را به فضایی امن و خلوت ببرید تا بدون حضور دیگران و بدون وجود اسباببازی یا وسایل سرگرمی آرام شود. کودک باید یک دقیقه در آنجا بماند و زمانی که کاملاً آرام شد اجازه خروج دارد. سپس مجدداً باید زمان وقفه را روی صندلی تکمیل کند تا بداند پرخاشگری عواقب فوری و تغییرناپذیر دارد.
- برای کودکان بزرگتر: اگر نمیتوانید کودک بزرگتر را جابهجا کنید، خودتان محیط را ترک کنید. این کار امنیت شما را حفظ کرده و مانع از دریافت توجه و تقویت رفتار از سوی شما میشود. (اگرچه در موارد حاد و خطرناک، استفاده از این راهکار مناسب نیست)
علت و ریشه های پرخاشگری کودک
اگرچه هر والدینی با پدیده پرخاشگری و عصیانیت کودک مواجه می شود، اما گاهی اوقات این پرخاشگری می تواند نگران کننده باشد و ریشه ها و دلایل خاصی داشته باشد. طغیانهای هیجانی زمانی نگرانکننده میشوند که از سن رشدیِ معمول فراتر بروند یا با شدت و تکرار بالا رخ دهند. در ادامه برخی از دلایل زمینهای پرخاشگری را با هم مرور میکنیم:
نقص توجه و بیشفعالی (ADHD):
این کودکان خیلی زود ناکام و کلافه میشوند؛ بهویژه در زمان انجام تکالیف یا خوابیدن.
اضطراب:
کودک مضطرب ممکن است نگرانیهایش را پنهان کند و وقتی فشارهای مدرسه یا خانه زیاد میشود، از کوره دربرود. معمولاً این کودکان در مدرسه خود را کنترل میکنند اما در خانه و پیش والدین منفجر میشوند.
اختلالات یادگیریِ تشخیصدادهنشده:
چالشهای مکرر در مدرسه یا حین انجام تکالیف میتواند به دلیل ناتوانی در فهم دروس باشد.
مشکلات پردازش حسی:
برخی کودکان به محرکهای حسی (صدای بلند، شلوغی، یا حتی جنس زبر لباس) بیشازحد حساس هستند و این بار اضافیِ حسی به رفتارهای پرخاشگرانه میانجامد.
اوتیسم:
کودکان در طیف اوتیسم در مواجهه با تغییرات پیشبینینشده یا ناکامیها، بهشدت مستعد طغیان هیجانی هستند.
تشخیص دقیق توسط روانپزشک یا روانشناس کودک، نخستین و مهمترین گام برای ریشهیابی و شروع مسیر درمان است.
وقتی تکنیکهای رفتاری بهتنهایی کافی نیستند
در مواردی که شدت رفتارها بسیار بالاست یا امنیت کودک و اطرافیان به خطر میافتد، گزینههای تکمیلی مطرح میشوند:
دارودرمانی:
درمان دارویی برای مشکلات زمینهای (مثل ADHD یا اضطراب) ذهن کودک را آرامتر و آمادهتر برای پذیرش آموزشهای رفتاری میکند. در موارد شدید، از داروهای تثبیتکننده رفتار تحت نظر روانپزشک استفاده میشود.
درمان مشکلات روانشناختی زیربنایی:
اگر این پرخاشگری به دلیل مشکلات روانشناختی زیربنایی (مثل اضطراب یا افسردگی کودک، مشکل اوتیسم یا … ) باشد، لازم است این مشکلات روانشناختی زیربنایی در ابتدا مورد روان درمانی قرار بگیرند.
کلام آخر: کودکان پرخاشگر به والدینی آرام و باثبات نیاز دارند
مسیر آموزش و مدیریت رفتاری کودک پرخاشگر نیازمند صبر، تمرین و آمادگی برای امتحان کردن روشهای جدید است. والدینی که آرام، بااعتمادبهنفس و قاطع رفتار میکنند، میتوانند به فرزندشان کمک کنند تا به مرور زمان مهارت مهار خشم و تنظیم هیجانات را بیاموزد؛ تلاشی که نتیجه آن، آرامش خانواده و رابطه عمیقتر و صمیمانهتر با فرزند خواهد بود. در این مسیر دیدن آموزش حرفه ای بسیار به والدین برای مدیریت پرخاشگری کودک و کاهش اسیب های او کمک میکند. برای این منظور شما والدین عزیز می توانید برای دیدن آموزش تخصصی و درمان مشکل کنترل خشم کودک خود، همین الان فرم تماس با ژیوان را از قسمت پایین صفحه پر کنید و با درمانگران حرفه ای ژیوان در ارتباط باشید.
